Момақалдироқ эволюцияси ва нима учун конвектив бўронлар энди йўқ жойдан пайдо бўлмоқда

Арманистондаги бир ярим метрли дўл уюмлари ва АҚШнинг Ўрта Ғарбида содир бўлган 42 та торнадо ҳафтанинг асосий воқеаларига айланди. Гюмридаги коммунал хизматлар муз уюмларини тозалаётган бир пайтда, Иллинойс ва Индиана штатларида EF-3 тоифасидаги қуюнлар уйларни вайрон қилди, экинларни йўқ қилди ва юз минглаб истеъмолчиларни электр энергиясисиз қолдирди. Папуа-Янги Гвинеяда Титан-Ридж сувости вулқони отилиши натижасида ҳосил бўлган пемза оқимлари Манус провинцияси соҳилларига етиб бориб, соҳил бўйидаги қишлоқларни ташқи дунёдан узиб қўйди ва гуманитар хавфни юзага келтирди.

Айни пайтда Швейцария ва Канадада диаметри 10 сантиметргача етган дўл билан кечган экстремал момақалдироқлар қайд этилди. Торнадолар ва дўлли бўронлардан тортиб, вулқон фаоллиги ҳамда экстремал ёғингарчиликларгача бўлган табиий офатларнинг бундай синхронлиги сайёранинг терморегуляциясида тизимли ўзгаришлар юз бераётганидан далолат беради. 2026 йил 8–14 июнь ҳафтасида содир бўлган иқлим ҳодисалари ва геофизик фаоллик хроникаси.

00:00 Кириш

00:50 Арманистон: Гюмридаги мисли кўрилмаган дўл, инфратузилма ва қишлоқ хўжалигига етказилган зарар

04:30 АҚШ: Ўрта Ғарбда торнадолар серияси, Иллинойс ва Индиана штатларидаги вайронагарчиликлар

08:15 Папуа-Янги Гвинея: Манус ороли соҳилларининг пемза билан тўсилиб қолиши

11:40 Швейцария: Тичинода кучли момақалдироқ, катталиги 7 сантиметргача етган дўл

14:20 Канада: Манитобадаги бўрон, қарийб 20 000 та суғурта аризаси

17:30 Хулосалар: йирик дўл бутун сайёра бўйлаб конвектив бўронлар кучайишининг белгиси сифатида

Конвектив бўронлар бутун сайёра бўйлаб тобора жиддий об-ҳаво таҳдидига айланмоқда. Маълумотларда энди шунчаки «момақалдироқ» эмас, балки вайронкор шкваллар, экстремал даражада кучли жала, йирик дўл ва торнадоларни келтириб чиқарадиган суперячейкалар тобора кўпроқ тилга олинмоқда. Бундай ҳодисаларнинг оқибатлари эса шаҳарлар ва инфратузилма уларга мослашиб улгуришидан ҳам тезроқ ортиб бормоқда.

Ушбу ўзгаришларнинг энг яққол кўрсаткичларидан бири йирик дўл бўлмоқда. Nature Geoscience илмий журналида чоп этилган тадқиқотда 1950 йилдан 2023 йилгача диаметри 5 сантиметрдан катта дўл ёққан бўронлар ўрганилган. Айнан шундай жуда йирик дўл мол-мулк ва инфратузилмага энг катта зарар етказиб, кўпинча миллиардлаб йўқотишларга олиб келади. Тадқиқот жуда йирик дўл энг кўп кузатиладиган дунё миқёсидаги асосий ҳудудларни ва дўлдан кўрилган зарар бўйича етакчи мамлакатларни аниқлади. Шунингдек, бундай ҳодисалар частотасининг энг кескин ўсиши Европада кузатилаётгани маълум бўлди.

Ўз илмий ишларида атмосферадаги микро- ва нанопластикка эътибор қаратаётган олимлар сони ҳам тобора ортиб бормоқда. Бундай заррачалар сув томчилари ва муз кристаллари шаклланадиган қўшимча конденсация ядролари вазифасини бажариши мумкин. Бундан ташқари, тажрибалар таркибида микропластик бўлган томчилар тоза сувга нисбатан юқорироқ ҳароратда, яъни эртароқ ва пастроқ баландликларда музлаши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Шундай қилиб, микропластик ёғингарчиликнинг шаклланиш механизмларига аралашиши мумкин, демак, унинг иқлим ва атмосфера жараёнларига таъсирини энди инкор этиб бўлмайди.

Буни нафақат тадқиқотлар ва статистика, балки одамларнинг кузатувлари ҳам тасдиқламоқда. Тобора кўпроқ инсонлар дўлнинг ўзгарганини — йирикроқ, вайронкорроқ ва хавфлироқ бўлиб қолгани ҳақида гапирмоқда. У ҳосилни илгари кузатилмаган миқёсда нобуд қилмоқда, уйлар ва автомобилларга зарар етказмоқда, одамларни жароҳатламоқда ва чорва молларини ўлдирмоқда. Айниқса, илгари дўл жиддий хавф деб ҳисобланмаган ҳудудлар ҳам унинг зарбаси остида қолаётгани ташвишли.

Янги иқлим таҳдидлари об-ҳаво прогнозларида, ҳосилни ҳимоя қилишда, шаҳарсозликни режалаштиришда ва эрта огоҳлантириш тизимларида ҳисобга олиниши керак. Олимлар эса ушбу механизмларни янада чуқурроқ ўрганишлари ва микро- ҳамда нанопластикнинг иқлим мувозанатига кўрсатаётган таъсирини бартараф этиш йўлларини топишлари лозим.

Каналимизда томоша қилинг:

📍Нанопластик. Ҳаёт учун таҳдид | «АЛЛАТРА» томонидан тайёрланган илмий-оммабоп фильми:

👉https://www.youtube.com/watch?v=JL0bgprJrHw

📍Нима учун океан шунчалар тез исимоқда? | Доктор Эгон Чолакян: